Наймдугаар сарын 11-ний байдлаар Brent төрлийн түүхий газрын тосны үнэ нэг баррель нь ойролцоогоор 87.8 ам.долларт хүрч, WTI төрлийн газрын тосны үнэ 82 ам.долларын орчимд хэлбэлзэж байна. Brent-ийн үнэ сүүлийн нэг сарын хугацаанд тав гаруй хувиар өссөн бол жилийн өмнөх түвшнээс 30 гаруй хувиар өндөр байна.
Гэхдээ газрын тосны үнийн энэ өсөлтийг хэрэглэгчид баррелиар бус бензин, дизель түлшний литр болон галлоны үнээр шууд мэдэрч байна.
АНУ-д наймдугаар сарын 10-ны байдлаар Regular ангиллын бензиний улсын дундаж үнэ галлон тутамд 6.289 ам.долларт хүрчээ. Энэ нь литрээр тооцвол ойролцоогоор 1.66 ам.доллартай тэнцэнэ. Харин дизель түлшний улсын дундаж үнэ галлон тутамд 6.30 ам.доллар буюу литр тутамд мөн ойролцоогоор 1.66 ам.доллар байна.
Ингэснээр АНУ-д бензиний үнэ жилийн өмнөх 3.14 ам.доллар/галлоноос 6.289 ам.долларт хүрч, ойролцоогоор 100.3 хувиар өссөн байна. Дизель түлшний үнэ мөн хугацаанд 3.72 ам.доллар/галлоноос 6.30 ам.доллар болж, 69.4 хувиар нэмэгджээ.
АНУ-ын шатахууны үнэ ийнхүү огцом өссөн ч Европын томоохон орнуудтай харьцуулахад харьцангуй бага хэвээр байна. Үүнд АНУ өөрөө дэлхийн томоохон газрын тос үйлдвэрлэгчдийн нэг байдаг болон Европын орнуудтай харьцуулахад шатахууны татварын ачаалал бага байдаг нь голлон нөлөөлж байна.
Европын зах зээлд шатахууны үнэ илүү өндөр түвшинд байна. Долдугаар сарын 27-ны байдлаар Германд бензиний үнэ литр тутамд 2.41 ам.доллар буюу нэг галлон нь ойролцоогоор 9.14 ам.доллар байсан бол Их Британид долдугаар сарын 20-ны байдлаар литр тутамд 2.04 ам.доллар буюу галлон тутамд 7.71 ам.доллартай тэнцэж байжээ.
Ази тивд шатахууны үнэ Европынхоос харьцангуй бага боловч дэлхийн газрын тосны үнийн өсөлт болон Ойрх Дорнодын нийлүүлэлтийн эрсдэлд хамгийн их өртөх бүсүүдийн нэг хэвээр байна. Долдугаар сарын 20-ны байдлаар Өмнөд Солонгост бензин литр тутамд 1.43 ам.доллар буюу галлон тутамд 5.40 ам.доллар, Японд ойролцоогоор 1.04 ам.доллар/литр, Энэтхэгт 1.07 ам.доллар/литрийн орчим байжээ.
Хятадад долдугаар сарын эхний хагаст бензиний үнэ литр тутамд 1.14 ам.доллар байсан бол долдугаар сарын 20-нд 1.18 ам.долларт хүрсэн байна. Энэ нь нэг галлон бензин ойролцоогоор 4.46–4.47 ам.доллар гэсэн үг. Хятадын шатахууны үнийг төрөөс тодорхой хэмжээнд зохицуулдаг тул олон улсын газрын тосны үнийн өөрчлөлт хэрэглэгчийн үнэд шууд, бүрэн хэмжээгээр шилждэггүй.
Ийнхүү томоохон зах зээлүүдийн бензиний үнийг харьцуулахад ижил төрлийн түүхий газрын тосноос үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүн хэрэглэгчдэд улс бүрд харилцан адилгүй үнээр хүрдэг нь харагдаж байна.
АНУ-д бензиний үнэ литр тутамд ойролцоогоор 1.66 ам.доллар буюу галлон тутамд 6.29 ам.доллар байгаа бол Хятадад 1.18 ам.доллар буюу 4.47 ам.доллар, Японд 1.04 ам.доллар буюу 3.94 ам.доллар байна. Энэтхэгт литр тутамд 1.07 ам.доллар буюу галлон тутамд 4.05 ам.доллар, Өмнөд Солонгост 1.43 ам.доллар буюу 5.40 ам.доллартай тэнцэж байна. Их Британид литр тутамд 2.04 ам.доллар буюу галлон тутамд 7.71 ам.доллар, Германд 2.41 ам.доллар буюу 9.14 ам.долларын түвшинд байна.
Эдгээр нь улс орнуудын хамгийн сүүлийн боломжит мэдээлэлд тулгуурласан харьцуулалт бөгөөд татвар, төрийн зохицуулалт, валютын ханш болон үнийн шинэчлэлийн давтамжаас шалтгаалан нэг өдрийн яг ижил түвшний харьцуулалт гэж ойлгохгүй байх шаардлагатай. Долдугаар сарын 27-ны байдлаар дэлхийн бензиний дундаж үнэ литр тутамд ойролцоогоор 1.50 ам.доллар байсан байна.
Гэхдээ дэлхийн шатахууны үнийн өсөлтийн цаадах хамгийн том асуудал нь бензиний жижиглэнгийн үнэ бус, газрын тосны нийлүүлэлтийн аюулгүй байдал юм.
Хормузын хоолой нь Иран, Оманы хооронд оршдог бөгөөд Персийн буланг Оманы булан болон Арабын тэнгистэй холбодог стратегийн усан зам юм. Дэлхийн газрын тосны худалдаанд энэ хоолой онцгой байр суурь эзэлдэг. 2025 оны эхний хагаст өдөрт дунджаар 20.9 сая баррель газрын тос болон газрын тосны бүтээгдэхүүн Хормузаар дамжин өнгөрч байжээ. Энэ нь дэлхийн газрын тосны хэрэглээний ойролцоогоор тавны нэгтэй тэнцэх хэмжээ юм.
Одоогийн хямралын үед Хормузын хоолой бүрэн хаагдсан эсэхээс илүүтэйгээр уг хоолойгоор дамжих газрын тосны урсгал хэр хэмжээгээр буурсан нь зах зээлийн гол асуудал болоод байна. Наймдугаар сарын 7-нд дууссан долоо хоногт Хормузаар дамжсан түүхий тос болон боловсруулсан бүтээгдэхүүний цэвэр экспорт өдөрт ойролцоогоор 3 сая баррель болсон нь өмнөх долоо хоногийн 4.4 сая баррелиас буурсан үзүүлэлт байв.
Өөрөөр хэлбэл, Хормузын хоолой бүрэн хаагдаагүй байсан ч дэлхийн зах зээлд нийлүүлэх газрын тосны хэмжээ мэдэгдэхүйц буурсан нь үнийн өсөлтөд дарамт болж байна.
Хормузын хоолойн ач холбогдол зөвхөн газрын тосоор хязгаарлагдахгүй. Саудын Араб, Иран, Ирак, Кувейт, АНЭУ, Катар зэрэг Персийн булангийн орнуудын эрчим хүчний экспортын томоохон хэсэг энэ бүсээр дамждаг. Ялангуяа Хятад, Энэтхэг, Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг Азийн орнууд Ойрх Дорнодын газрын тосны нийлүүлэлтээс ихээхэн хамааралтай.
Иймээс Хормузын хоолойд саатал гарахад зөвхөн газрын тосны үнэ өсөхгүй. Даатгалын төлбөр, тээврийн зардал, хөлөг онгоцны түрээс, боловсруулах үйлдвэрийн түүхий эдийн үнэ зэрэг олон төрлийн зардал зэрэг нэмэгддэг. Эцэст нь эдгээр нэмэлт зардал бензин, дизель түлшний үнэд шингэдэг.
Одоогийн нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлж буй өөр нэг хүчин зүйл нь ОХУ-ын нефть боловсруулах салбарын доголдол юм. Украины нисгэгчгүй онгоцны халдлагын улмаас Оросын зарим боловсруулах үйлдвэрийн үйл ажиллагаа тасалдаж, дотоодын бензиний нийлүүлэлтэд дарамт үүссэн. Үүний улмаас Москва дотоодын зах зээлээ хамгаалах зорилгоор түлшний экспортод хязгаарлалт тавьжээ.
Долдугаар сард Оросын далайн замаар экспортолсон нефтийн бүтээгдэхүүний хэмжээ өмнөх сараас 33 хувиар буурч, ойролцоогоор 3.9 сая тонн болсон байна.
Энэ нөхцөл байдал Төв Азийн орнуудад ч нөлөөлж эхэлжээ. Оросоос Төв Ази болон Афганистан руу төмөр замаар нийлүүлсэн бензиний хэмжээ зургадугаар сард өмнөх сараас 34 хувиар буурч, 99.3 мянган тонн болсон байна. Түлшний нийлүүлэлт буурсан нь Киргизстан, Тажикистан зэрэг орнуудыг өөр эх үүсвэр хайхад хүргэжээ.
Монгол Улсын хувьд энэ нөхцөл байдал илүү өндөр эрсдэл дагуулж байна. Монгол Улс түүхий газрын тос олборлодог боловч бензин, дизель түлшний дотоодын хэрэгцээгээ одоогоор дотоодын боловсруулах үйлдвэрээр бүрэн хангах боломжгүй бөгөөд импортод өндөр хамааралтай хэвээр байна.
Монгол Улсын газрын тосны бүртгэгдсэн батлагдсан нөөц 332.64 сая тонн, үүнээс олборлох боломжтой нөөц 43.3 сая тонн орчим гэж мэдээлэгддэг. Гэвч газрын тосны нөөц их байгаа нь Монгол Улс шатахууны хямралаас автоматаар хамгаалагдана гэсэн үг биш. Түүхий тосыг олборлох, тээвэрлэх, боловсруулах, бензин болон дизель түлш болгон дотоодын зах зээлд нийлүүлэх цогц үйлдвэрлэлийн сүлжээ шаардлагатай.
Монгол Улсын өнөөгийн гол эмзэг байдал ч энд оршиж байна.
Наймдугаар сарын 3-ны байдлаар улсын хэмжээнд бүх төрлийн шатахууны нийт үлдэгдэл 100,407 тонн байжээ. Үүнээс АИ-92 автобензин 21,024 тонн, Евро-92 бензин 2,275 тонн, АИ-95 бензин 1,509 тонн, дизель түлш 64,060 тонн, Евро дизель 9,311 тонн байсан байна. Мөн тухайн долоо хоногт 52,694 тонн газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолсон бөгөөд үүний 12,335 тонн нь АИ-92 бензин, 33,776 тонн нь дизель түлш байжээ.
Эдгээр тоо нь Монгол Улсад шатахуун шууд дуусаж байна гэсэн үг биш. Харин дотоодын хэрэглээг тасралтгүй хангахын тулд импортын урсгал хэвийн үргэлжлэх шаардлагатайг харуулж байна. Ялангуяа дизель түлшний хэрэглээ өндөртэй уул уурхай, тээвэр, барилга, хөдөө аж ахуйн салбарын хувьд нийлүүлэлтийн доголдол гарвал эдийн засгийн зардал богино хугацаанд огцом нэмэгдэх эрсдэлтэй.
Улаанбаатар дахь шатахууны бөөний үнэд ч дэлхийн зах зээлийн дарамт мэдрэгдэж эхэлжээ. Наймдугаар сарын эхний өдрүүдэд АИ-92 бензиний бөөний дундаж үнэ литр тутамд 2,850 төгрөг(Улаанбаатар), дизель түлшний үнэ 4170 төгрөг(Улаанбаатар) орчим байсан байна.
Монгол Улсын Засгийн газар шатахууны үнийг тогтвортой байлгахын тулд наймдугаар сарын эхээр автобензин болон дизель түлшний импортын гаалийн болон онцгой албан татварыг бууруулах арга хэмжээ авчээ. Мөн наймдугаар сард ОХУ, БНХАУ, БНСУ болон бусад эх үүсвэрээс нийт 86,460 тонн АИ-92, 1,280 тонн АИ-95, 178,650 тонн дизель түлш, 7,000 тонн онгоцны түлш авахаар захиалга, гэрээг баталгаажуулсан байна.
Эдгээр арга хэмжээ нь богино хугацаанд хэрэглэгчийн үнийн өсөлтийг сааруулахад чиглэж байгаа боловч урт хугацаанд Монгол Улс шатахууны импортоос хэр зэрэг хамааралтай хэвээр байх вэ гэдэг нь илүү том асуудал болж байна.
Дэлхийн газрын тосны нөөцийн тухайд нөхцөл байдал өөр дүр зурагтай байна. OPEC-ийн мэдээллээр 2024 оны эцэст дэлхийн батлагдсан түүхий газрын тосны нөөц 1.567 их наяд баррельд хүрсэн бөгөөд үүний ойролцоогоор 1.241 их наяд баррель буюу 80 орчим хувь нь OPEC-ийн гишүүн орнуудад ногдож байжээ.
Тиймээс өнөөгийн хямралыг “дэлхий дээр газрын тос дуусаж байна” гэж тайлбарлах нь буруу. Дэлхийн газрын тосны нөөц асар их хэвээр байгаа ч гол асуудал нь уг нөөцийг олборлож, боловсруулах үйлдвэрт хүргэх, боловсруулсан бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчдэд нийлүүлэх тээвэр, үйлдвэрлэлийн сүлжээний тасалдал юм.
Хормузын хоолой үүнийг хамгийн тодорхой харуулж байна. Дэлхийн газрын тосны хэрэглээний тавны нэгтэй тэнцэх хэмжээний урсгал нэг стратегийн усан замаар дамждаг учраас тухайн бүс нутагт дайн, цэргийн мөргөлдөөн, тээврийн эрсдэл үүсэхэд дэлхийн улс орнууд газрын тосны үнээр дамжуулан нөлөөллийг нь мэдэрдэг.
Ойрын хугацаанд зах зээл гурван гол асуултын хариуг хүлээж байна. Хормузын хоолойгоор газрын тосны тээвэр хэзээ хэвийн түвшинд хүрэх, АНУ-Ираны хоорондын мөргөлдөөн цаашид хэрхэн өрнөх, Оросын нефть боловсруулах үйлдвэрүүдийн доголдол болон түлшний экспортын хязгаарлалт хэр удаан үргэлжлэх нь газрын тосны үнийн цаашдын чиглэлийг тодорхойлох гол хүчин зүйл болно.
Хэрэв Хормузын урсгал хэвийн болж, геополитикийн эрсдэл буурвал газрын тосны үнэ тодорхой хэмжээгээр буурах боломжтой. Харин тээвэрлэлтийн саатал удаан үргэлжилж, Оросын боловсруулсан бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт давхар хумигдвал Brent-ийн үнэ 90 ам.долларын босгыг дахин шалгах, улмаар шатахууны үнэ дэлхийн олон оронд шинэ дээд түвшинд хүрэх эрсдэл хэвээр байна.
Монгол Улсын хувьд дэлхийн газрын тосны үнэ 10–20 хувиар өсөхөд зөвхөн шатахуун түгээх станцын үнэ нэмэгдэхгүй. Үүний зэрэгцээ уул уурхайн салбарын өөрийн өртөг, нүүрс болон хүдэр тээвэрлэлтийн зардал, хүнсний барааны логистик, барилгын материал болон үйлдвэрлэлийн зардал зэрэг эдийн засгийн олон салбарт дам нөлөө үзүүлэх боломжтой.
Иймээс Хормузын хоолойд үүссэн өнөөгийн хямрал нь зөвхөн Ойрх Дорнодын дайн эсвэл газрын тосны арилжааны асуудал биш юм. Энэ нь дэлхийн эдийн засгийн чухал түүхий эдийн нийлүүлэлтийн сүлжээ ямар эмзэг болохыг харуулж байна. Монгол Улсын хувьд ч уг нөхцөл байдал шатахууны стратегийн нөөцийг нэмэгдүүлэх, импортын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх, дотоодын газрын тос боловсруулах үйлдвэрлэлийн ач холбогдлыг дахин тодорхой болгож байна.
