Энэтхэгийн парламент уул уурхайн салбарын татварын тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт оруулах хуулийн төслийг наймдугаар сарын 13-нд баталж, ашигт малтмалын эрх болон ашигт малтмал бүхий газарт шинэ татвар, нэмэлт хураамж, бусад төлбөр ногдуулах мужуудын эрхийг хязгаарлахаар боллоо.
Шинэ зохицуулалтаар мужууд ийм төрлийн төлбөрийг зөвхөн холбооны Засгийн газраас тогтоосон нөхцөлд нэвтрүүлэх боломжтой болох бөгөөд ингэснээр Энэтхэгийн уул уурхайн салбарт улс даяар илүү нэгдсэн татварын орчин бүрдүүлэх зорилготой байна.
Энэтхэгийн холбооны Засгийн газар энэхүү өөрчлөлтийг уул уурхайн компаниудад учирч буй татварын ялгаатай дарамтыг бууруулах, хөрөнгө оруулалтын орчныг илүү урьдчилан таамаглах боломжтой болгох алхам гэж тайлбарлаж байна. Өмнөх тогтолцоонд муж бүр өөр өөр татвар, хураамж хэрэгжүүлж, зарим тохиолдолд өнгөрсөн хугацаанд хамаарах төлбөрийг нөхөн нэхэмжилдэг байсан нь олборлогч компаниудын зардал болон хөрөнгө оруулалтын эрсдэлийг нэмэгдүүлж байжээ.
Шинэ хууль нь зөвхөн татварын хэмжээг өөрчлөхөөс илүү өргөн хүрээний зохицуулалт хийхээрээ онцлог. Холбооны Засгийн газар ашигт малтмалын нөөц агуулсан газрын зохицуулалтад өмнөхөөсөө илүү өргөн эрх мэдэлтэй болох юм. Ингэснээр Энэтхэгийн уул уурхайн салбарын зохицуулалт мужийн түвшнээс холбооны түвшин рүү илүү их шилжих нөхцөл бүрдэж байна.
Энэ өөрчлөлт Энэтхэгийн уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалтын орчинд тодорхой хэмжээгээр эерэг нөлөө үзүүлж болзошгүй. Томоохон уурхай, боловсруулах үйлдвэр байгуулах хөрөнгө оруулалт олон жил үргэлжилдэг учраас компаниуд тухайн төслийн татвар, роялти болон бусад төлбөрийн бүтцийг урьдчилан тооцоолох шаардлагатай байдаг. Муж бүр өөр өөр бодлого хэрэгжүүлж, олборлолтын явцад нэмэлт төлбөр бий болох эрсдэлтэй нөхцөлд урт хугацааны төслийн эдийн засгийн тооцоолол хүндрэх боломжтой.
Холбооны түвшинд илүү нэгдсэн тогтолцоо бий болгох нь энэ тодорхой бус байдлыг багасгах зорилготой. Reuters-ийн мэдээлснээр Засгийн газар өмнөх тогтолцоо нь олон төрлийн татвар, муж хоорондын ялгаатай хувь хэмжээ болон өнгөрсөн хугацаанд хамаарах төлбөрийн шаардлага үүсгэж, уул уурхайн компаниуд болон хөрөнгө оруулагчдад тодорхойгүй байдал бий болгож байсан гэж үзэж байна.
Гэхдээ шинэ хууль мужуудын санхүүгийн бие даасан байдалд нөлөөлөх асуудлыг мөн дагуулж байна. Ялангуяа уул уурхайн олборлолт эдийн засгийн гол эх үүсвэрийн нэг болсон мужууд ашигт малтмалын нөөцөөс олох орлогоо өөрсдөө зохицуулах боломж хумигдана гэж үзэж байна. Жаркханд, Керала зэрэг мужууд холбооны Засгийн газрын шийдвэрийг шүүмжилж, уг өөрчлөлт нь мужуудын үндсэн хуулиар олгогдсон эрх, орлогод сөргөөр нөлөөлж болзошгүй гэж мэдэгджээ.
Энэтхэгийн хувьд энэ маргаан онцгой ач холбогдолтой. Тус улс нүүрс, төмрийн хүдэр, боксит болон бусад ашигт малтмалын томоохон нөөцтэй бөгөөд Жаркханд, Одиша, Чхаттисгарх зэрэг мужуудын эдийн засаг уул уурхайтай нягт холбоотой. Ийм мужууд олборлолтоос бий болсон татвар, хураамжийг орон нутгийн төсөв, дэд бүтэц болон нийгмийн хөтөлбөрүүдийг санхүүжүүлэхэд ашигладаг.
Түүнчлэн шинэ зохицуулалт нь Энэтхэгийн стратегийн болон критикал ашигт малтмалын бодлоготой давхцаж байна. Парламентын баталсан Mines and Minerals (Development and Regulation) Amendment Bill 2026 нь критикал ашигт малтмалын хайгуул, олборлолтыг дэмжих зохицуулалтыг мөн багтаасан байна. Энэтхэг улс цахилгаан автомашин, сэргээгдэх эрчим хүч, батарей, электроник болон батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийн түүхий эдийн хангамжийг дотооддоо нэмэгдүүлэх сонирхолтой байгаа тул уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалтыг хурдасгах шаардлагатай гэж үзэж байна.
Критикал ашигт малтмалын хувьд хөрөнгө оруулалтын хурд онцгой ач холбогдолтой. Лити, графит, никель, кобальт, ховор металл зэрэг түүхий эдийн дэлхийн нийлүүлэлтийн сүлжээ цөөн тооны үйлдвэрлэгч оронд төвлөрсөн хэвээр байгаа бөгөөд томоохон эдийн засагтай орнууд дотоодын олборлолтоо нэмэгдүүлэх бодлого хэрэгжүүлж байна. Энэтхэг ч энэ чиг хандлагаас хоцрохгүй байхыг зорьж байгаа бөгөөд шинэ хуулийн нэг зорилго нь уул уурхайн салбарын зохицуулалтын орчныг хөрөнгө оруулалтад илүү таатай болгох явдал юм.
Гэхдээ татварын эрх мэдлийг холбооны түвшинд төвлөрүүлэх нь хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулахын зэрэгцээ улс төрийн маргаан үүсгэх эрсдэлтэй. Энэтхэг нь холбооны болон мужийн засаг захиргааны эрх мэдэл харилцан хуваарилагдсан бүтэцтэй учраас байгалийн баялгаас бий болох орлогын хуваарилалт улс төрийн хувьд эмзэг асуудал хэвээр байдаг.
Энэхүү өөрчлөлтийн нэг чухал хэсэг нь хууль хүчин төгөлдөр болохоос өмнө мужуудаас нэхэмжилсэн боловч төлөгдөөгүй эсвэл хураагдаагүй зарим төлбөрийг хүчингүй болгох зохицуулалт юм. Энэ нь уул уурхайн компаниудын өмнө үүссэн тодорхой бус өр төлбөрийн эрсдэлийг бууруулах боломжтой ч мужуудын төсөвт орох байсан орлогыг багасгах асуудлыг үүсгэж байна.
Уг өөрчлөлтийн цаад шалтгааныг Энэтхэгийн уул уурхайн салбарын өрсөлдөх чадвартай холбон авч үзэж болно. Ашигт малтмалын эрэлт нэмэгдэж буй энэ үед компаниуд шинэ уурхай нээх, одоо байгаа уурхайгаа өргөтгөх, боловсруулах хүчин чадал нэмэгдүүлэхэд урт хугацааны хөрөнгө оруулалт хийх шаардлагатай болж байна. Татварын бүтэц тогтворгүй байх нь ийм хөрөнгө оруулалтын шийдвэрийг хойшлуулах нэг хүчин зүйл болдог.
Харин хөрөнгө оруулагчдын хувьд нэг улс доторх татварын үндсэн нөхцөл илүү тодорхой болох нь уурхайн төслийн мөнгөн урсгал, өгөөж болон эрсдэлийг тооцоход дөхөм болно. Энэ нь ялангуяа олон тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт шаарддаг томоохон нүүрс, төмрийн хүдэр, критикал ашигт малтмалын төслүүдэд ач холбогдолтой.
Энэтхэгийн энэ шийдвэр дэлхийн уул уурхайн салбарын өргөн хүрээний өөрчлөлттэй мөн давхцаж байна. Томоохон эдийн засагтай орнууд эрчим хүчний шилжилт, батлан хамгаалах үйлдвэрлэл, цахилгаанжуулалт болон технологийн салбарын хэрэгцээг хангахын тулд критикал ашигт малтмалын дотоодын нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэхийг зорьж байна. Үүний зэрэгцээ улс орнууд стратегийн түүхий эдийн нийлүүлэлтийг цөөн хэдэн гадаад зах зээлээс хэт хамааралтай байлгахгүй байх бодлого хэрэгжүүлж эхэлсэн.
Монгол Улсын хувьд Энэтхэгийн уул уурхайн бодлогын өөрчлөлт шууд бус боловч анхаарал татахуйц ач холбогдолтой. Монголын эдийн засаг нүүрс, зэс зэрэг цөөн төрлийн ашигт малтмалын экспортод өндөр хамааралтай хэвээр байгаа тул томоохон үйлдвэрлэгч орнуудын татвар, хөрөнгө оруулалт, экспортын бодлогын өөрчлөлт дэлхийн зах зээлийн өрсөлдөөний нөхцөлд нөлөөлдөг.
Ялангуяа Энэтхэг нүүрсний үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлэхээр зорьж байгаа нь дэлхийн нүүрсний нийлүүлэлтийн төлөвт нөлөөлөх боломжтой. Өмнө нь Global Energy Monitor-ийн мэдээллээр Энэтхэгийн төлөвлөж буй нүүрсний уурхайн хүчин чадал огцом өссөн нь дэлхийн шинэ нүүрсний төслүүдийн өсөлтийн гол шалтгаануудын нэг болсон байна. citeturn0news49
Ингэснээр Энэтхэг нэг талаас нүүрс зэрэг уламжлалт эрчим хүчний түүхий эдийн олборлолтоо нэмэгдүүлэх, нөгөө талаас критикал ашигт малтмалын хайгуул, олборлолтыг дэмжих хоёр чиглэлтэй бодлого хэрэгжүүлж байна. Шинэ татварын зохицуулалт нь эдгээр зорилтыг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай хөрөнгө оруулалтын орчныг тогтвортой болгох оролдлого гэж үзэж болно.
Цаашид шинэ хууль уул уурхайн компаниудын зардал, хөрөнгө оруулалтын шийдвэрт хэрхэн нөлөөлөхөөс гадна холбооны болон мужийн Засгийн газруудын хоорондын орлогын хуваарилалтын маргаан хэрхэн өрнөх нь анхаарлын төвд байх төлөвтэй байна. Энэтхэгийн хувьд уул уурхайн салбарын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх зорилго болон мужуудын санхүүгийн эрх мэдлийг хадгалах шаардлагын хоорондын тэнцвэрийг олох нь шинэ хуулийн хэрэгжилтийн хамгийн том сорилтуудын нэг болж байна.
