Засгийн газар 2026 оны улсын төсөвт газрын тосны бүтээгдэхүүний нийт 299,725 шоо метрийн багтаамжтай 22 агуулах барихад 20 тэрбум төгрөг тусгасан бөгөөд 2026 оны зургадугаар сараас 18 аж ахуйн нэгж 22 байршилд бүтээн байгуулалтаа эхлүүлжээ. Одоогийн байдлаар зургаан агуулахын барилгын гүйцэтгэл 85 хувьд хүрсэн бол бусад төслийн гүйцэтгэл 40 хүртэлх хувьтай үргэлжилж байна. 2026 оны эцэс гэхэд нийт 150 мянган шоо метр агуулахыг ашиглалтад оруулж, улсын шатахууны нөөцийг ойролцоогоор 15 хоногоор нэмэгдүүлэхээр төлөвлөжээ.
Энэхүү бүтээн байгуулалт нь шатахууны нийлүүлэлтийн тогтвортой байдлын асуудал бодитоор хурцадсан үед хэрэгжиж байгаа юм. Долдугаар сарын сүүлчээр улсын хэмжээнд АИ-92 автобензиний 17 хоног, дизель түлшний 23 хоногийн нөөцтэй байсныг Ашигт малтмал, газрын тосны газрын удирдлага мэдээлж байсан. Тухайн үед наадмын үеэр ердийн хэрэглээнээс огцом нэмэгдэж, дөрвөн сарын хэрэглээтэй тэнцэх хэмжээний шатахуун зарцуулагдсан нь түгээлтийн сүлжээнд дарамт үүсгэсэн гэж тайлбарласан байна.
Нөхцөл байдал наймдугаар сарын эхээр илүү анхаарал татах хэмжээнд хүрч, шатахууныг автомашины улсын дугаарын тэгш, сондгой тоогоор олгох түр зохицуулалт хэрэгжиж эхэлсэн. Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдиннямын мэдээлснээр уг зохицуулалт наймдугаар сарын 15 хүртэл үргэлжлэхээр төлөвлөгдсөн бөгөөд нэг удаагийн цэнэглэлтийг 50 мянган төгрөгөөр хязгаарласан байна. Үүний гол зорилго нь байгаа нөөцийг хэрэглэгчдэд жигд хуваарилах явдал гэж тайлбарлажээ.
Нөгөө талд Засгийн газар наймдугаар сарын шатахууны импортыг нэмэгдүүлэх арга хэмжээ авч байна. Наймдугаар сард ОХУ-ын “Роснефть”, “Нефтьхимсервис”, “Газпром нефть” болон бусад нийлүүлэгч, мөн БНХАУ, БНСУ-аас нийт 86,460 тонн АИ-92 автобензин, 1,280 тонн АИ-95 автобензин, 178,650 тонн дизель түлш, 7,000 тонн онгоцны түлш авахаар захиалга, гэрээг баталгаажуулсан байна. Мөн БНСУ-аас 20 мянган тонн дизель түлш, 20 мянган тонн автобензин, 6 мянган тонн онгоцны түлш импортлох тохиролцоонд хүрсэн талаар мэдээлсэн байна.
Шатахууны үнийн дарамтыг бууруулахын тулд Засгийн газар наймдугаар сарын 5-нд бүх төрлийн шатахууны импортын гаалийн албан татварыг 2027 оны хоёрдугаар сарын 1 хүртэл тэглэх шийдвэр гаргасан. Мөн гадаад вагонцистерний ашиглалтын төлбөр, хураамжийг хөнгөвчлөх, шатахууныг хилээр нэвтрүүлэх, тээвэрлэх, буулгах ажиллагааг түргэвчлэх арга хэмжээ авахаар болсон байна. Засгийн газар энэ шийдвэрийг ОХУ болон бусад эх үүсвэрээс худалдан авч буй шатахууны хил үнэ өссөнтэй холбон тайлбарлажээ.
ОХУ шатахууны экспортод хязгаарлалт тавьсан нөхцөл байдал Монголын хувьд нийлүүлэлтийн эх үүсвэрийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж байна. Монгол Улс шатахууныхаа хэрэглээг бүрэн импортоор хангадаг бөгөөд оны эхэнд нийт импортын 95 орчим хувь ОХУ-аас, үлдсэн хэсэг нь БНХАУ-аас бүрдэж байсныг Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам мэдээлж байсан. Ийм өндөр төвлөрөлтэй нийлүүлэлтийн бүтэц нь нийлүүлэгч орны үйлдвэрлэл, экспортын бодлого, төмөр замын тээвэр болон геополитикийн нөхцөлөөс Монголын дотоодын зах зээл шууд хамаарах эрсдэлийг бий болгож байна.
Шатахуун хадгалах хүчин чадал хангалтгүй байгаа нь өнөөгийн нөхцөлд бас нэг томоохон эмзэг цэг болж байна. Ашигт малтмал, газрын тосны газрын мэдээллээр Монгол Улс одоогоор ердөө нэг сарын хэрэглээтэй тэнцэх хэмжээний хадгалах хүчин чадалтай бөгөөд шатахууны хэрэглээ жил бүр дунджаар 14 хувиар өсөж байна. Долдугаар сарын сүүлчийн мэдээллээр холбогдох 18 аж ахуйн нэгжид 22 нөөцийн сав барих хүрээнд 330 тэрбум төгрөгийн зээл олгохоор болсон талаар мөн мэдээлж байв.
Харин шинэ агуулахууд бүрэн ашиглалтад орсноор энэ нөхцөл өөрчлөгдөх боломжтой. Төлөвлөгөөний дагуу 2026 оны эцэс гэхэд 150 мянган шоо метрийн агуулах ашиглалтад орж, улсын нөөцийн хугацааг 15 хоногоор нэмэгдүүлэхээр байна. Цаашлаад 2028 он гэхэд стратегийн шатахууны нөөцийг хамгийн багадаа гурван сарын хэрэглээг хангах хэмжээнд хүргэх зорилт тавьжээ.
Шатахууны нөөцийн асуудал нь зөвхөн иргэдийн автомашины хэрэглээний асуудал биш юм. Монголын уул уурхай, барилга, зам тээвэр, хөдөө аж ахуй болон үйлдвэрлэлийн салбарууд дизель түлшний нийлүүлэлтээс шууд хамаардаг. Ялангуяа нүүрс, төмрийн хүдэр зэрэг уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг уурхайгаас хил, боомт хүртэл автомашинаар тээвэрлэхэд түлшний үнэ болон хүртээмж нь бүтээгдэхүүний өртөгт шууд нөлөөлнө.
Түлшний нийлүүлэлт тогтворгүй болж, үнэ өсөх үед уул уурхайн компаниудын олборлолт, тээвэрлэлтийн зардал нэмэгдэнэ. Нүүрсний зах зээлд бүтээгдэхүүний үнэ аль хэдийн дарамттай байгаа үед түлшний зардлын өсөлт нь Монголын экспортын өрсөлдөх чадварт давхар дарамт учруулах эрсдэлтэй. Иймээс шатахууны нөөц нь эдийн засгийн өдөр тутмын хэрэглээнээс гадна экспортын тасралтгүй ажиллагааг хамгаалах стратегийн ач холбогдолтой.
Одоогийн нөхцөл Монгол Улс зөвхөн импортын хэмжээг нэмэгдүүлэхээс гадна шатахуун хадгалах хүчин чадлаа эрс нэмэгдүүлэх шаардлагатайг харуулж байна. Импортын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх, төмөр замын тээвэрлэлтийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, стратегийн нөөцийг гурван сарын хэрэглээнд хүргэх, дотоодын газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн төслийг урагшлуулах зэрэг арга хэмжээ нь нийлүүлэлтийн урт хугацааны эрсдэлийг бууруулах үндсэн шийдэл хэвээр байна.
Ингэснээр 22 шинэ агуулахын бүтээн байгуулалт нь энгийн нэг дэд бүтцийн төсөл бус, Монгол Улсын уул уурхай, аж үйлдвэр, тээвэр болон өрхийн хэрэглээг шатахууны нийлүүлэлтийн гэнэтийн доголдлоос хамгаалах стратегийн нөөцийн тогтолцооны эхлэл болж байна. Харин өнөөдрийн хомсдолын нөхцөл нь эдгээр агуулахыг төлөвлөсөн хугацаанд ашиглалтад оруулахын зэрэгцээ стратегийн нөөцийг бодитоор бүрдүүлэх шаардлагыг улам тодорхой болгож байна.
