Томагo хөнгөн цагааны хайлуулах үйлдвэрийг тогтвортой ажиллуулах энэхүү шийдвэр нь Австралийн аж үйлдвэрийн өрсөлдөх чадвар, эрчим хүчний үнэ болон стратегийн боловсруулах үйлдвэрлэлийг дэмжих бодлоготой шууд холбоотой байна.
Tomago Aluminium Smelter нь Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс мужид байрладаг бөгөөд тус улсын хөнгөн цагааны үйлдвэрлэлийн чухал төвүүдийн нэг юм. Үйлдвэр нь маш их хэмжээний цахилгаан эрчим хүч хэрэглэдэг тул цахилгааны үнэ, нийлүүлэлтийн тогтвортой байдал нь үйлдвэрийн цаашдын үйл ажиллагааны эдийн засгийн үр ашигт шууд нөлөөлдөг. Австралийн Засгийн газар энэхүү үйлдвэрийг хаах бус, урт хугацаанд ажиллуулах замаар дотоодын боловсруулах үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг хадгалахыг зорьж байна.
Reuters-ийн мэдээлснээр Австралийн Засгийн газар 2026 оны наймдугаар сарын 13-нд Rio Tinto-ийн Tomago үйлдвэрийг 2028 оноос хойш ажиллуулах нөхцөлийг бүрдүүлэхэд 2.5 тэрбум австрали долларын дэмжлэг үзүүлэхээ зарласан байна. Тус үйлдвэр нь улсын хэмжээнд хамгийн их цахилгаан хэрэглэдэг үйлдвэрийн нэг учраас Засгийн газрын шийдвэр нь зөвхөн уул уурхайн компанид үзүүлж буй санхүүгийн тусламж бус, эрчим хүч их шаарддаг үйлдвэрлэлийн салбарыг хадгалах бодлогын алхам болж байна.
Хөнгөн цагааны үйлдвэрлэл нь уул уурхайгаас эхэлсэн түүхий эдийн нийлүүлэлтийг өндөр нэмүү өртөгтэй бүтээгдэхүүн болгон хувиргадаг боловсруулах үйлдвэрлэлийн чухал хэсэг юм. Боксит олборлож, хөнгөнцагааны исэл үйлдвэрлэсний дараа хайлуулах үйлдвэрт электролизийн аргаар хөнгөн цагаан гарган авдаг. Энэ процесс маш их цахилгаан шаарддаг тул эрчим хүчний үнэ өсөх үед үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн өртөг огцом нэмэгдэх эрсдэлтэй.
Иймээс Австралийн Засгийн газрын шийдвэрийг эрчим хүчний бодлого болон аж үйлдвэрийн бодлогыг нэгтгэсэн алхам гэж үзэж болно. Хэрэв үйлдвэр хаагдвал зөвхөн Rio Tinto-ийн үйлдвэрлэлийн хүчин чадал буурахаас гадна цахилгаан эрчим хүчний эрэлт, ажил эрхлэлт, ханган нийлүүлэлтийн сүлжээ болон бүс нутгийн эдийн засагт нөлөөлөх боломжтой.
Tomago үйлдвэрийг дэмжих шийдвэр нь Австралийн уул уурхайн салбарын экспортын бүтэцтэй мөн холбоотой. Тус улс төмрийн хүдэр, нүүрс, алт, литий зэрэг түүхий эдийн томоохон экспортлогч боловч түүхий эдийг дотооддоо боловсруулах хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх шаардлага сүүлийн жилүүдэд улам хүчтэй тавигдаж байна. Хөнгөн цагаан хайлуулах үйлдвэрлэлийг хадгалах нь энэ зорилтын нэг хэсэг болж байна.
Дэлхийн хэмжээнд уул уурхайн компаниудын хувьд эрчим хүчний үнэ улам чухал хүчин зүйл болж байна. Ялангуяа хайлуулах, цэвэршүүлэх, боловсруулах үйлдвэрүүд олборлолтын уурхайгаас хэд дахин их цахилгаан хэрэглэдэг тохиолдол бий. Үүний улмаас эрчим хүчний хямрал, цахилгааны үнийн өсөлт болон цахилгаан сүлжээний найдвартай байдал нь уурхайн төслөөс гадна боловсруулах үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалтын шийдвэрт нөлөөлөх болсон.
Австралийн Засгийн газрын энэхүү шийдвэр нь нэг талаас аж үйлдвэрийн ажлын байрыг хамгаалах зорилготой боловч нөгөө талаас төрөөс эрчим хүч их хэрэглэдэг үйлдвэрүүдэд дэмжлэг үзүүлэх шаардлага хэр хэмжээнд байх ёстой гэсэн асуудлыг мөн хөндөж байна. Зах зээлийн нөхцөлөөр ашигтай ажиллахад хүндрэлтэй болсон үйлдвэрүүдийг төрөөс санхүүгийн болон эрчим хүчний бодлогоор дэмжих нь төсөвт тодорхой хэмжээний дарамт үүсгэнэ.
Гэсэн хэдий ч хөнгөн цагаан нь орчин үеийн эдийн засагт стратегийн ач холбогдолтой металл хэвээр байна. Автомашин, нисэх онгоц, барилга, цахилгаан дамжуулах шугам, сав баглаа боодол, сэргээгдэх эрчим хүчний тоног төхөөрөмж зэрэг олон салбарт хөнгөн цагаан өргөн хэрэглэгддэг. Хөнгөн, бат бөх, дахин боловсруулах боломжтой шинж чанар нь цахилгаанжуулалт болон үйлдвэрлэлийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх чиг хандлагатай нийцдэг.
Ялангуяа автомашины салбарт жинг бууруулах нь түлшний зарцуулалт болон цахилгаан автомашины эрчим хүчний үр ашигт нөлөөлдөг. Иймээс хөнгөн цагааны эрэлт урт хугацаанд автомашины үйлдвэрлэл, цахилгаан тээвэр болон эрчим хүчний дэд бүтцийн өсөлттэй холбоотой хэвээр байх төлөвтэй.
Австралийн шийдвэрээс харахад ирээдүйн уул уурхайн өрсөлдөөн зөвхөн ашигт малтмалын нөөцөөр хэмжигдэхгүй болж байна. Тухайн улс тухайн ашигт малтмалаа олборлоод зогсохгүй боловсруулах үйлдвэрээ тогтвортой ажиллуулах хангалттай хэмжээний хямд, найдвартай эрчим хүчтэй эсэх нь чухал болжээ.
Энэ нь Монгол Улсын хувьд ч анхаарах асуудал юм. Монгол Улс нүүрс, зэс, төмрийн хүдэр зэрэг ашигт малтмалыг их хэмжээгээр экспортолдог боловч боловсруулах үйлдвэрлэлийн хүчин чадал харьцангуй хязгаарлагдмал хэвээр байна. Хэрэв уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг дотооддоо илүү өндөр шатанд боловсруулж экспортлох зорилт тавьж байгаа бол цахилгаан эрчим хүчний найдвартай байдал, үнэ болон үйлдвэрлэлийн дэд бүтцийг зэрэг хөгжүүлэх шаардлагатай.
Ялангуяа зэс хайлуулах үйлдвэр, нүүрс боловсруулах үйлдвэр болон бусад металлургийн төслүүд нь их хэмжээний эрчим хүч шаарддаг. Тиймээс Австралийн Tomago үйлдвэрийн жишээ нь боловсруулах үйлдвэрлэлийн төслийн эдийн засгийн тооцоонд эрчим хүчний өртөг ямар чухал болохыг харуулж байна.
Мөн энэ үйл явдал уул уурхайн компаниуд болон төрийн харилцааны өөрчлөлтийг илэрхийлж байна. Стратегийн ач холбогдолтой үйлдвэрүүдийг зөвхөн компанийн бизнесийн шийдвэрээр бус, үндэсний аж үйлдвэрийн бодлогын хүрээнд авч үзэх хандлага нэмэгдэж байна. Критикал ашигт малтмал, металл боловсруулалт, батерей, хөнгөн цагаан зэрэг салбаруудын үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг улс орнууд стратегийн хөрөнгө гэж үзэх болсон.
Австрали улс дэлхийн уул уурхайн томоохон үйлдвэрлэгчдийн нэг боловч түүхий эдийн экспортоос гадна дотоодын боловсруулах үйлдвэрлэлээ хадгалах сонирхолтой байна. Rio Tinto-ийн Tomago үйлдвэрт үзүүлж буй дэмжлэг нь энэ бодлогын тод жишээ болж байна.
Ийнхүү Австралийн Засгийн газрын 1.76 тэрбум ам.долларын шийдвэр нь нэг үйлдвэрийн үйл ажиллагааг хадгалах төдий асуудал биш юм. Энэ нь эрчим хүч их хэрэглэдэг боловсруулах үйлдвэрүүдийг өрсөлдөх чадвартай хэвээр байлгах, аж үйлдвэрийн ажлын байрыг хамгаалах, дотоодын нэмүү өртөг шингэсэн үйлдвэрлэлийг хадгалах стратегийн шийдвэр болж байна.
Дэлхийн уул уурхайн салбар эрчим хүчний шилжилт болон боловсруулах үйлдвэрлэлийн шинэ үе рүү шилжиж байгаа энэ үед ашигт малтмалын нөөцтэй байх нь дангаараа хангалтгүй болж байна. Түүхий эдийг боловсруулж, нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх чадвар болон үүнийг дэмжих найдвартай эрчим хүчний систем улс орнуудын уул уурхайн өрсөлдөх чадварыг улам бүр тодорхойлох төлөвтэй байна.
