Харин дэлхийн зах зээл дэх төмрийн хүдрийн үнийн дарамт нь олборлогч болон экспортлогч компаниудын ашигт ажиллагаанд гол эрсдэл хэвээр байна.
Үндэсний статистикийн хорооны хамгийн сүүлийн нийтлэгдсэн үйлдвэрлэлийн мэдээллээр 2026 оны эхний таван сард Монгол Улс 3.252 сая тонн төмрийн хүдэр, 1.504 сая тонн төмрийн хүдрийн баяжмал үйлдвэрлэсэн байна. Энэ нь өмнөх оны мөн үеэс төмрийн хүдрийн үйлдвэрлэл 35 хувь, баяжмалын үйлдвэрлэл 40 хувиар тус тус өссөн үзүүлэлт юм. Мөн цэвэршүүлээгүй алтны үйлдвэрлэл 5 хувиар, зэсийн баяжмалын үйлдвэрлэл 21.3 хувиар өссөн байна.
Гэхдээ төмрийн хүдрийн салбарын хувьд үйлдвэрлэлийн биет хэмжээ өсөж байгаа нь дангаараа экспортын орлого адил хэмжээгээр нэмэгдэнэ гэсэн үг биш. 2026 оны эхний улиралд Монгол Улс 1.9 сая тонн төмрийн хүдэр, баяжмал экспортолж, 134.8 сая ам.долларын орлого олсон бөгөөд тонн тутмын дундаж үнэ 69.4 ам.доллар байсан байна. Өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад экспортын биет хэмжээ 174.6 мянган тонноор нэмэгдсэн боловч тонн тутмын дундаж үнэ ойролцоогоор 3 ам.доллароор буурчээ.
Энэ үнийн дарамт хоёрдугаар улиралд ч төмрийн хүдрийн салбарын гол сорилт хэвээр байна. Олон улсын зах зээлд нийлүүлэлт нэмэгдэхийн зэрэгцээ Хятадын гангийн үйлдвэрлэлийн өсөлт саарах төлөвтэй байгаа нь төмрийн хүдрийн эрэлт, үнэд дарамт үзүүлэх хүчин зүйл болж байна. Гвинейн Симанду зэрэг томоохон төслүүд олборлолтоо нэмэгдүүлснээр дэлхийн зах зээлд нийлүүлэгдэх төмрийн хүдрийн хэмжээ цаашид өсөх төлөвтэй байна.
Харин Монголын дотоодын төмөрлөгийн үйлдвэрлэлийн хувьд 2026 оны эхний хагасын гүйцэтгэл илүү эерэг дүр зураг харуулж байна. Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр ХХК эхний зургаан сард 1.19 сая тонн төмрийн хүдрийн баяжмал үйлдвэрлэсэн нь төлөвлөгөөт 979.6 мянган тонноос 22 хувиар давсан үзүүлэлт болжээ. Мөн тус үйлдвэр 1.38 сая тонн баяжмал экспортолсон нь төлөвлөсөн 1.2 сая тонноос 15 хувиар өндөр байна.
Тус үйлдвэрийн ган бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл мөн төлөвлөгөөнөөс давж, эхний хагас жилд 18.7 мянган тонн ган бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн байна. Төлөвлөгөө нь 18 мянган тонн байсан бөгөөд биелэлт 104 хувьд хүрчээ. Үйлдвэрлэлийн өсөлттэй зэрэгцэн борлуулалтын орлого 337.1 тэрбум төгрөгт хүрч, төлөвлөгөөг 115 хувиар биелүүлсэн байна.
Үйл ажиллагааны үр дүнд Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр эхний хагас жилд 33 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллаж, улсын болон орон нутгийн төсөвт нийт 74.1 тэрбум төгрөгийн татвар, хураамж төвлөрүүлжээ. Мөн “Чингис хаан” Үндэсний баялгийн санд 36.1 тэрбум төгрөгийн ногдол ашиг төвлөрүүлсэн байна.
Эдгээр үзүүлэлт нь Монголын төмрийн хүдрийн салбарт зөвхөн хүдэр олборлож экспортлохоос илүүтэй баяжуулалт болон ган үйлдвэрлэлийн түвшинг нэмэгдүүлэх боломж байгааг харуулж байна. Түүхий хүдэр болон баяжмалын экспортын үнэ олон улсын зах зээлээс шууд хамааралтай байдаг бол дотооддоо боловсруулах шат ахих тусам бүтээгдэхүүний нэмүү өртгийн тодорхой хэсгийг Монголд үлдээх боломж нэмэгдэнэ.
Гэхдээ энэ боломжийг бодит эдийн засгийн өгөөж болгоход Хятадын зах зээлийн нөхцөл хамгийн том хүчин зүйл хэвээр байна. Монголын төмрийн хүдэр, баяжмалын экспортын үндсэн чиглэл Хятад бөгөөд тус улсын гангийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ, үл хөдлөх хөрөнгийн салбарын идэвх, гангийн экспортын бодлого зэрэг нь Монголын бүтээгдэхүүний эрэлт болон үнийг шууд тодорхойлдог.
Монгол Улсын гадаад худалдааны нийт үзүүлэлт ч уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ болон биет хэмжээ хэр чухал болохыг харуулж байна. 2026 оны эхний хагас жилд нийт гадаад худалдааны бараа эргэлт 16.5 тэрбум ам.доллар, экспорт 10.4 тэрбум ам.доллар, импорт 6.1 тэрбум ам.доллар болж, худалдааны тэнцэл 4.3 тэрбум ам.долларын ашигтай гарсан байна. Экспорт өмнөх оны мөн үеэс 57.9 хувиар өсөхөд зэсийн хүдэр, баяжмал 2.3 тэрбум ам.доллар, нүүрс 1.4 тэрбум ам.долларын өсөлтөөр голлон нөлөөлжээ.
Энэ өсөлтийн дунд төмрийн хүдрийн салбарын дараагийн зорилт нь олборлолтын хэмжээг нэмэгдүүлэхээс гадна нэг тонн бүтээгдэхүүнээс бий болгох үнэ цэнийг өсгөх явдал болж байна. Баяжуулалтын түвшин, ган үйлдвэрлэл, тээвэр логистик болон эрчим хүчний зардлыг зэрэг оновчлох нь олон улсын үнэ буурсан үед салбарын өрсөлдөх чадварыг хадгалах гол нөхцөл болно.
Ингэснээр 2026 оны эхний хагасын байдлаар төмрийн хүдрийн үйлдвэрлэл, баяжмалын экспортын өсөлт Монголын уул уурхайн салбарын эерэг үзүүлэлт болж байгаа ч дэлхийн зах зээлийн үнийн дарамт нь салбарын орлогын өсөлтийг хязгаарлах эрсдэл хэвээр байна. Харин Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, экспортын гүйцэтгэл нь Монгол Улс төмрийн хүдрийг зөвхөн олборлон экспортлох бус, боловсруулж, нэмүү өртөг шингээсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх чиглэлд ахих боломжтойг харуулж байна.
