Үүний тулд төрийн өмчит уул уурхайн компани байгуулах, улмаар Канадын First Quantum Minerals компанитай төр-хувийн хэвшлийн түншлэл байгуулах хувилбаруудыг хэлэлцэж байна. Хэрэв уурхай дахин нээгдсэн тохиолдолд Панамын эдийн засагт томоохон дэмжлэг болохын зэрэгцээ дэлхийн зэсийн нийлүүлэлтийн нөхцөл байдалд ч мэдэгдэхүйц нөлөөлөх боломжтой байна.
Cobre Panama нь 2023 онд үйл ажиллагаагаа зогсоосноос хойш олон улсын уул уурхайн салбарын хамгийн анхаарал татсан төслүүдийн нэг болсон. Тус уурхай хаагдах үед дэлхийн зэсийн зах зээлд нийлүүлэлтийн эрсдэл нэмэгдэж, Панамын эдийн засагт томоохон дарамт үүссэн юм. Одоо ажилгүйдэл өсөж, зэсийн үнэ өндөр түвшинд хадгалагдаж байгаа нөхцөлд Панамын эрх баригчид уурхайн ирээдүйн асуудалд илүү бодитой, эдийн засгийн үр ашигт суурилсан шийдэл хайж эхэлжээ.
Cobre Panama уурхай нь Панамын эдийн засгийн хамгийн том аж үйлдвэрийн төслүүдийн нэг байв. Гэвч уурхайн үйл ажиллагаа эхэлснээс хойш байгаль орчин, газрын ашиглалт, төрийн гэрээний ил тод байдалтай холбоотой маргаан тасраагүй юм.
2023 онд Панамын Дээд шүүх First Quantum Minerals компанитай байгуулсан уурхайн гэрээг Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзсэнээр уурхайн үйл ажиллагааг зогсоох шийдвэр гарсан. Энэхүү шийдвэрийн өмнө тус улсад өргөн хүрээтэй олон нийтийн жагсаал болж, иргэд уурхайн үйл ажиллагаа нь байгаль орчинд урт хугацааны эрсдэл учруулж болзошгүй гэж эсэргүүцэж байв.
Тухайн үед уурхайн хаалт нь зөвхөн нэг компанийн асуудал биш, харин Панам улсын эдийн засгийн бодлого, байгалийн баялгийн удирдлага, гадаадын хөрөнгө оруулалтын орчинтой холбоотой томоохон сорилт болж хувирсан.
Уурхай хаагдсанаар Панамын экспортын орлого буурч, олон мянган ажлын байр эрсдэлд орсон. Мөн ханган нийлүүлэлт, тээвэр, үйлчилгээ зэрэг уурхайн үйл ажиллагаатай холбоотой олон салбарын орлого багассан юм.
Одоогоор хэлэлцэж буй гол хувилбаруудын нэг нь Панамын төр уул уурхайн тусгай компани байгуулж, Cobre Panama уурхайн эзэмшил болон ашиглалтын эрхэд илүү идэвхтэй оролцох явдал юм.
Reuters-ийн мэдээлснээр, нэг хувилбарт First Quantum Minerals уурхайн 60–65 хувийг, Панамын төр 35–40 хувийг эзэмших бүтэц яригдаж байна. Энэ тохиолдолд уурхайн концесс болон байгалийн баялгийн эрх төрийн мэдэлд байх бөгөөд хувийн компани техник, хөрөнгө оруулалт, үйл ажиллагааны туршлагаа ашиглан төслийг удирдах боломжтой юм.
Өөр нэг хувилбар нь уурхайг төрийн мэдлийн байгууллагаар дамжуулан эзэмшиж, First Quantum Minerals зэрэг хувийн компанид тодорхой нөхцөлөөр түр ашиглуулах хэлбэр юм. Үүний хариуд компани нь татвар, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр болон бусад төлбөрийг улсад төвлөрүүлэх боломжтой.
Эдгээр хувилбар нь 2023 онд батлагдсан шинэ уул уурхайн концесс олгохыг хориглосон хуульд хэрхэн нийцэх вэ гэдэг нь одоогоор гол асуудал хэвээр байна. Төрийн өмчит компаниар дамжуулан төслийг дахин зохион байгуулах нь хууль эрх зүйн зарим хязгаарлалтыг даван гарах боломжтой гэж үзэж байгаа ч эцсийн шийдвэр гараагүй байна.
Cobre Panama дахин ажиллаж эхэлбэл Панамын эдийн засагт хэд хэдэн эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой.
Нэгдүгээрт, уул уурхайн салбараас олох экспортын орлого нэмэгдэнэ. Панам нь олон улсын худалдаа, тээвэр, санхүүгийн үйлчилгээнээс ихээхэн хамааралтай боловч Cobre Panama ашиглалтад орсноор уул уурхайн салбар эдийн засгийн шинэ тулгуур болсон.
Хоёрдугаарт, ажил эрхлэлт нэмэгдэх боломжтой. Одоогийн байдлаар Панамд ажилгүйдэл ойролцоогоор 10 хувьд хүрсэн тухай мэдээлж байгаа бөгөөд уурхайн үйл ажиллагааг сэргээх нь шууд болон шууд бус олон ажлын байр бий болгох боломжтой.
Гуравдугаарт, төрийн орлого өснө. Шинэ бүтэц нь Панамын төрд уурхайн ашгаас илүү өндөр хувь хүртэх, татвар болон ашигт малтмалын төлбөрийг нэмэгдүүлэх боломж олгож магадгүй. Энэ нь дэд бүтэц, боловсрол, эрүүл мэнд болон орон нутгийн хөгжлийн төсөлд нэмэлт санхүүжилт бий болгох ач холбогдолтой.
Гэхдээ уурхайн үйл ажиллагааг сэргээхдээ байгаль орчны хяналт, усны нөөцийн хамгаалалт, орон нутгийн иргэдийн оролцоо зэрэг асуудлыг үл тоомсорлож болохгүй. Өмнөх маргаан дахин давтагдахгүй байхын тулд шинэ гэрээ ил тод, олон нийтийн хяналттай байх шаардлагатай.
Cobre Panama бол дэлхийн зэсийн томоохон нийлүүлэгчдийн нэг байсан учраас уурхайн хаалт нь олон улсын зах зээлд нөлөөлсөн. Сүүлийн жилүүдэд цахилгаан автомашин, сэргээгдэх эрчим хүч, цахилгаан сүлжээ, хиймэл оюуны дата төвүүдийн өсөлтөөс шалтгаалан зэсийн эрэлт нэмэгдэж байна.
Үүний зэрэгцээ шинэ уурхай нээх хугацаа урт, хөрөнгө оруулалтын өртөг өндөр, томоохон ордуудын хүдэржилтийн агуулга буурч байгаа нь нийлүүлэлтийг хязгаарлаж байна. Олон улсын шинжээчид ирэх жилүүдэд зэсийн зах зээл улам чангарч болзошгүй гэж үздэг.
Ийм нөхцөлд Cobre Panama дахин нээгдэх нь дэлхийн зах зээлд нэмэлт нийлүүлэлт бий болгож, зэсийн үнийн өсөлтийн дарамтыг тодорхой хэмжээнд бууруулах боломжтой. Гэхдээ уурхай шууд бүрэн хүчин чадлаар ажиллана гэсэн үг биш. Үйл ажиллагааг сэргээхээс өмнө байгаль орчны үнэлгээ, хууль эрх зүйн шинэ зохицуулалт, хөрөнгө оруулалтын нөхцөл, уурхайн техник тоног төхөөрөмжийн бэлэн байдал зэрэг олон асуудлыг шийдвэрлэх шаардлагатай.
First Quantum Minerals компани Панамын Засгийн газартай хэлэлцээ үргэлжилж байгаа энэ үед 20 тэрбум ам.долларын арбитрын нэхэмжлэлээ түр зогсоогоод байна. Энэ нь талууд маргааныг олон улсын шүүхээр бус, харилцан тохиролцоогоор шийдэх сонирхолтой байгааг харуулж байна.
Компанийн хувьд Cobre Panama нь стратегийн чухал хөрөнгө юм. Уурхайд олон тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийгдсэн бөгөөд төслийг бүрэн хаах нь компанийн санхүү, үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөөнд томоохон сөрөг нөлөө үзүүлэх эрсдэлтэй.
Харин Панамын Засгийн газрын хувьд шинэ гэрээ нь өмнөхөөсөө илүү ашигтай, төрийн оролцоо өндөр, байгаль орчны хатуу хяналттай байх шаардлагатай гэж үзэж байна.
Cobre Panama-ийн нөхцөл байдал нь Монголын уул уурхайн салбарт ч анхаарал татахуйц сургамж болж байна. Томоохон уул уурхайн төслүүд эдийн засгийн өсөлт, экспорт, ажлын байр, татварын орлогыг нэмэгдүүлэх ч гэрээний ил тод байдал, байгаль орчны хамгаалалт, орон нутгийн иргэдийн оролцоо хангалтгүй бол улс төр, нийгмийн томоохон маргаан үүсэх эрсдэлтэй.
Монгол Улсын хувьд Оюу Толгой зэрэг стратегийн төслүүдийн урт хугацааны тогтвортой ажиллагаанд хөрөнгө оруулагчийн итгэл, төрийн бодлогын тогтвортой байдал, орон нутгийн хөгжил, байгаль орчны хариуцлага зэрэг асуудал чухал хэвээр байна.
Панамын жишээ нь уул уурхайн томоохон төслийг зогсоох шийдвэр богино хугацаанд улс төрийн дэмжлэг авч болох ч урт хугацаанд эдийн засаг, ажил эрхлэлт, хөрөнгө оруулалтын орчинд өндөр өртөгтэй байж болохыг харуулж байна. Нөгөө талаас, эдийн засгийн ашиг сонирхлын үүднээс төслийг дахин нээхдээ байгаль орчин болон олон нийтийн итгэлийг орхигдуулбал өмнөх маргаан дахин сэргэх эрсдэлтэй.
Панам Cobre Panama уурхайг дахин нээх боломжийг судалж байгаа нь дэлхийн уул уурхайн салбарын энэ оны хамгийн чухал үйл явдлуудын нэг болж байна. Төрийн өмчит уул уурхайн компани байгуулах, хувийн хөрөнгө оруулагчтай хамтран ажиллах, төрийн эзэмшлийн хувийг нэмэгдүүлэх зэрэг хувилбарууд нь байгалийн баялгийн удирдлагын шинэ загварыг бий болгож магадгүй.
Эцсийн шийдвэрийг 2026 оны сүүлээр гаргахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд хэлэлцээний үр дүн нь зөвхөн Панамын эдийн засагт бус, дэлхийн зэсийн нийлүүлэлт, First Quantum Minerals компанийн ирээдүй, олон улсын уул уурхайн хөрөнгө оруулалтын орчинд нөлөөлөх төлөвтэй байна.
