Энэхүү алхам нь зөвхөн нэг уурхайн төсөлд хөрөнгө оруулах асуудал биш бөгөөд дэлхийн өндөр технологи, батлан хамгаалах үйлдвэрлэл, цахилгаан автомашин, сэргээгдэх эрчим хүчний салбарын ирээдүйн түүхий эдийн төлөөх өрсөлдөөн улам эрчимжиж буйн тод илрэл болж байна.
Reuters агентлагийн мэдээлснээр АНУ Мадагаскарын хойд хэсэгт байрлах Ampasindava газрын ховор элементийн төсөл-д дэмжлэг үзүүлэхээр ажиллаж байна. Төслийн гол зорилго нь газрын ховор элемент болон стратегийн ашигт малтмалын шинэ эх үүсвэрийг хөгжүүлж, дэлхийн нийлүүлэлтийн сүлжээг илүү олон эх үүсвэртэй болгоход чиглэжээ.
Газрын ховор элемент гэдэг нь нэрнээсээ үл хамааран дэлхийн царцдаст маш ховор байдаг ашигт малтмал гэсэн үг биш. Харин эдгээр элементүүд ихэнхдээ бага агууламжтай, олборлох болон боловсруулахад хүндрэлтэй байдаг тул эдийн засгийн хувьд ашигтай томоохон орд цөөн байдаг. Неодим, празеодим, диспрози зэрэг элементүүд нь цахилгаан хөдөлгүүрийн өндөр хүчин чадлын соронз, салхин турбины генератор, ухаалаг гар утас, хиймэл дагуул, радарын систем болон батлан хамгаалахын дэвшилтэт технологид өргөн ашиглагддаг.
Өнөөдөр Хятад улс газрын ховор элементийн олборлолт төдийгүй боловсруулалт, баяжуулалт, эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн сүлжээнд давамгай байр суурь эзэлдэг. Иймээс АНУ болон барууны орнуудын хувьд шинэ уурхай нээхээс гадна олборлосон түүхий эдийг боловсруулах үйлдвэр, химийн технологи, байнгын соронзны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх шаардлага улам нэмэгдэж байна.
Стратегийн ашигт малтмалын салбарт шинэ орд илрүүлэх нь асуудлын зөвхөн эхний шат юм. Олборлосон хүдрийг боловсруулах, элементүүдийг ялгах, өндөр цэвэршилттэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, улмаар үйлдвэрүүдэд нийлүүлэх хүртэл урт бөгөөд өндөр өртөгтэй технологийн сүлжээ шаардлагатай.
АНУ сүүлийн жилүүдэд дотоодын уул уурхай, боловсруулах үйлдвэрүүдэд олон тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулж байгаа ч зарим чухал ашигт малтмалын дотоодын үйлдвэрлэл эрэлт хэрэгцээг хангах хэмжээнд хүрээгүй хэвээр байна. Ялангуяа газрын ховор элементийн соронз, вольфрам, тантал зэрэг түүхий эдийн хувьд АНУ-ын үйлдвэрлэлийн хүчин чадал хязгаарлагдмал бөгөөд боловсруулах салбарын хөгжил олон жилийн хугацаа шаарддаг байна.
Энэ нөхцөл байдал нь Вашингтоныг зөвхөн дотоодын уурхай хөгжүүлэх бус, Африк, Австрали, Канад, Өмнөд Америк болон бусад бүс нутгийн түнш орнуудтай хамтран ажиллах бодлого руу түлхэж байна. Мадагаскарын төсөл нь энэхүү өргөн хүрээний стратегийн нэг хэсэг болж байгаа юм.
АНУ-ын зүгээс стратегийн ашигт малтмалын шинэ эх үүсвэрийг дэмжихдээ урт хугацааны худалдан авах гэрээ, хөгжлийн санхүүжилт, зээлийн баталгаа, боловсруулах технологийн хамтын ажиллагаа зэрэг олон арга хэрэгслийг ашиглаж байна. Ингэснээр зөвхөн уурхай байгуулах бус, тухайн төслийн бүтээгдэхүүнийг зах зээлд тогтвортой нийлүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэхийг зорьж байна.
Газрын ховор элементийн зах зээл сүүлийн жилүүдэд геополитикийн гол сэдвүүдийн нэг болсон. Худалдааны маргаан, экспортын хязгаарлалт, технологийн өрсөлдөөн нэмэгдэхийн хэрээр ашигт малтмалын нийлүүлэлт үндэсний аюулгүй байдлын асуудал болж хувирчээ.
Швед улс хүртэл чухал металл болон газрын ховор элементийн олборлолтыг үндэсний аюулгүй байдлын ашиг сонирхолтой холбон авч үзэх болсон нь энэ чиг хандлагыг харуулж байна. Тус улсын Засгийн газар стратегийн ашигт малтмалын нөөцийг хөгжүүлэх асуудлыг Хятадаас хамаарах хамаарлыг бууруулах бодлогын нэг хэсэг гэж тодорхойлжээ.
Мөн Энэтхэг улс Мьянмартай газрын ховор элементийн салбарын хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлэхээр ажиллаж байна. Энэ нь Азийн томоохон эдийн засгууд ч стратегийн ашигт малтмалын шинэ эх үүсвэрийг эрэлхийлж эхэлснийг харуулж байгаа юм.
Ийнхүү газрын ховор элементийн салбар нь уул уурхайн уламжлалт өрсөлдөөнөөс давж, улс орнуудын технологийн тусгаар тогтнол, батлан хамгаалах чадавх, үйлдвэрлэлийн аюулгүй байдлыг тодорхойлох хүчин зүйл болж байна.
Мадагаскар улс ашигт малтмалын баялаг нөөцтэй боловч уул уурхайн дэд бүтэц, эрчим хүч, тээвэр ложистикийн асуудал нь томоохон төслүүдийн хөгжлийг удаашруулдаг. Ampasindava төсөл хэрэгжсэнээр тус улсын уул уурхайн салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх, шинэ ажлын байр бий болох, зам тээвэр болон эрчим хүчний дэд бүтэц сайжрах боломжтой.
Гэхдээ стратегийн ашигт малтмалын томоохон төслүүд нь байгаль орчин, орон нутгийн иргэдийн эрх ашигтай холбоотой асуудлыг дагуулдаг. Газрын ховор элементийг боловсруулах үйл ажиллагаанд химийн бодис ашиглагддаг тул усны нөөц, хөрс, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах шаардлага өндөр байдаг.
Мадагаскар нь дэлхийд ховордсон олон ургамал, амьтны төрөл зүйлтэй учраас уурхайн төслийн байгаль орчны үнэлгээ, хаягдлын менежмент, ус ашиглалтын асуудал онцгой анхаарал татах төлөвтэй байна. Иймээс АНУ-ын дэмжлэгтэй төсөл нь зөвхөн эдийн засгийн үр ашиг бус, олон улсын байгаль орчин, нийгмийн хариуцлагын стандартыг хэрхэн хэрэгжүүлэхээрээ үнэлэгдэх юм.
Дэлхийн стратегийн ашигт малтмалын төлөөх өрсөлдөөн Монгол Улсад ч шинэ боломж нээж байна. Монголын уул уурхайн салбар уламжлалт нүүрс, зэс, алтны үйлдвэрлэлээс гадна газрын ховор элемент, литий, никель болон бусад чухал ашигт малтмалын нөөцөө илүү нарийвчлан судлах шаардлага тулгарч байна.
Монгол Улс газарзүйн байршлын хувьд Хятад болон ОХУ-ын зах зээлтэй ойр боловч гуравдагч хөршийн бодлогын хүрээнд АНУ, Европын холбоо, Япон, БНСУ зэрэг оронтой стратегийн ашигт малтмалын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх боломжтой.
Гэхдээ зөвхөн орд илрүүлэх нь хангалтгүй. Дэлхийн зах зээлд өндөр үнэ цэнтэй бүтээгдэхүүн нийлүүлэхийн тулд хайгуулын мэдээллийг сайжруулах, боловсруулах технологи хөгжүүлэх, дэд бүтцийг өргөжүүлэх, тогтвортой эрх зүйн орчин бүрдүүлэх шаардлагатай. Түүхий хүдэр экспортлохоос илүү баяжмал, боловсруулсан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх нь эдийн засгийн өгөөжийг нэмэгдүүлэх гол нөхцөл болно.
АНУ Мадагаскарын газрын ховор элементийн төсөлд дэмжлэг үзүүлэхээр болсон нь дэлхийн уул уурхайн салбар шинэ үе шатанд шилжиж байгааг харууллаа. Өмнө нь ашигт малтмалын төсөл нь голчлон зах зээлийн үнэ, олборлолтын зардал, нөөцийн хэмжээгээр үнэлэгддэг байсан бол одоо үндэсний аюулгүй байдал, технологийн хөгжлийн бодлого, геополитикийн эрсдэлтэй шууд холбогдох болжээ.
Цаашид газрын ховор элемент, зэс, литий, никель болон бусад стратегийн ашигт малтмалын шинэ эх үүсвэрийг хөгжүүлэх өрсөлдөөн улам эрчимжих төлөвтэй байна. Гэхдээ шинэ уурхай байгуулах хугацаа урт, боловсруулах үйлдвэрүүд өндөр өртөгтэй, байгаль орчны шаардлага хатуу учраас Хятадын давамгай байр суурийг богино хугацаанд өөрчлөх боломж хязгаарлагдмал хэвээр байна.
Ampasindava төсөл амжилттай хэрэгжвэл Мадагаскар дэлхийн стратегийн ашигт малтмалын нийлүүлэлтийн шинэ төвүүдийн нэг болох боломжтой. Харин АНУ-ын хувьд энэ нь Хятадаас хамаарах хамаарлыг бүрэн арилгах бус, нийлүүлэлтийн эрсдэлийг бууруулж, олон эх үүсвэртэй тогтвортой сүлжээ байгуулах урт хугацааны бодлогын чухал алхам болох юм.
