Чилийн зэс үйлдвэрлэгч Antofagasta компани урт хугацааны баяжмал нийлүүлэх гэрээнүүдийг спот (өдөр тутмын зах зээлийн) үнэтэй илүү уялдуулах санал гаргасан ч Хятадын томоохон зэс хайлуулах үйлдвэрүүд уг саналыг эсэргүүцэж байна. Энэхүү зөрчил нь зөвхөн хоёр талын хэлэлцээр бус, дэлхийн зэсийн нийлүүлэлтийн сүлжээ, үнэ тогтоох механизмыг өөрчлөх хэмжээний асуудал болоод байна.
Зэсийн уурхайнууд хүдэр олборлосны дараа түүнийг хайлуулах үйлдвэрүүдэд нийлүүлдэг. Үйлдвэрүүд хүдэр боловсруулах үйлчилгээнийхээ төлөө Treatment Charge (TC) болон Refining Charge (RC) гэж нэрлэгддэг төлбөр авдаг.
Уламжлалт байдлаар энэ төлбөрийг жил бүр уул уурхайн компаниуд болон хайлуулах үйлдвэрүүд харилцан тохиролцож тогтоодог. Харин Antofagasta энэхүү тогтолцоог өөрчилж, спот зах зээлийн бодит үнэтэй уялдуулах санал дэвшүүлжээ.
Компанийн үзэж буйгаар энэ нь зах зээлийн бодит нөхцөлийг илүү үнэн зөв тусгах бөгөөд үнэ тогтоох үйл явцыг ил тод болгох давуу талтай.
Хятад бол дэлхийн хамгийн том зэс хайлуулагч орон бөгөөд нийт баяжмалын талаас илүү хувийг боловсруулдаг. Гэвч сүүлийн хоёр жилд хайлуулах үйлдвэрийн хүчин чадал хэт нэмэгдсэнээс баяжмалын төлөөх өрсөлдөөн эрчимжиж, боловсруулах үйлчилгээний төлбөр огцом буурсан.
Зарим үед TC/RC үзүүлэлт сөрөг түвшинд хүрсэн нь үйлдвэрүүд хүдэр боловсруулахын тулд уурхайчдад бараг мөнгө төлөхтэй адил нөхцөл үүссэнийг харуулж байна.
Ийм үед спот үнэд тулгуурласан шинэ систем нэвтрэх нь үйлдвэрүүдийн ашигт ажиллагааг улам дордуулах эрсдэлтэй гэж Хятадын үйлдвэрлэгчид үзэж байна. Тиймээс тэд олон жилийн турш хэрэглэж ирсэн тогтсон үнийн тогтолцоог хадгалах сонирхолтой байгаа юм.
Нөгөө талд уул уурхайн компаниудын хувьд нөхцөл өөр байна. Дэлхий даяар зэсийн шинэ уурхай цөөн ашиглалтад орж байгаа бөгөөд цахилгаан автомашин, сэргээгдэх эрчим хүч, дата төв, хиймэл оюун ухааны дэд бүтцийн эрэлт нэмэгдсэнээр зэсийн хэрэгцээ урьд өмнөхөөс илүү өсөх төлөвтэй.
Үүнтэй холбоотойгоор уурхайнууд зах зээлийн бодит үнээр бүтээгдэхүүнээ борлуулах хүсэлтэй байгаа бөгөөд жилд нэг удаа тогтоодог тогтмол TC/RC системийг шинэчлэх цаг болсон гэж үзэж байна.
Шинжээчдийн хэлснээр, хэрэв Antofagasta-ийн санал амжилттай хэрэгжвэл бусад том үйлдвэрлэгчид болох Freeport-McMoRan, BHP, Rio Tinto зэрэг компаниуд мөн ижил төстэй гэрээ санал болгох магадлалтай.
Хэрэв хоёр тал зөвшилцөлд хүрэхгүй бол урт хугацааны нийлүүлэлтийн гэрээнүүд удааширч, баяжмалын зах зээл богино хугацаанд илүү тогтворгүй болох эрсдэлтэй.
Өнөөдрийн байдлаар дэлхий нийтээр зэс хайлуулах хүчин чадал эрэлтээсээ хурдан өссөн бол шинэ уурхайнуудын нийлүүлэлт харьцангуй удаашралтай байгаа нь зах зээлийн үндсэн тэнцвэрийг алдагдуулж байна.
Үүний улмаас боловсруулах үйлчилгээний төлбөр түүхэн доод түвшинд хүрээд байгаа бөгөөд үнэ тогтоох шинэ аргачлалын талаархи хэлэлцүүлэг улам эрчимжих төлөвтэй байна.
Монгол Улсын эдийн засгийн гол экспортын бүтээгдэхүүний нэг нь зэсийн баяжмал юм. Оюу Толгой, Эрдэнэт үйлдвэр зэрэг томоохон үйлдвэрлэгчид олон улсын зах зээлийн үнээс шууд хамааралтай ажилладаг.
Хэрэв TC/RC-ийн шинэ тогтолцоо дэлхий даяар хэрэгжиж эхэлбэл зэсийн баяжмал нийлүүлэгч уурхайнуудын орлогын бүтэц өөрчлөгдөх боломжтой. Нөгөө талаар хайлуулах үйлдвэрүүдийн ашиг буурвал тэд баяжмал худалдан авах нөхцөлөө чангатгаж болзошгүй.
Иймээс энэ асуудал нь зөвхөн Чили болон Хятадын хоорондын хэлэлцээр биш, харин дэлхийн зэсийн нийлүүлэлтийн сүлжээний ирээдүйн дүрмийг тодорхойлох ач холбогдолтой үйл явдал гэж салбарын шинжээчид үнэлж байна.
Хиймэл оюун ухааны дата төвүүд, цахилгаан автомашин, сэргээгдэх эрчим хүчний төслүүдийн өсөлтөөс шалтгаалан ойрын жилүүдэд зэсийн эрэлт өндөр хэвээр байх төлөвтэй. Ийм нөхцөлд үнэ тогтоох механизмын өөрчлөлт нь уурхайчид, хайлуулагчид болон хэрэглэгч орнуудын ашиг сонирхлыг дахин хуваарилах шинэ үеийг эхлүүлж магадгүй юм.
